Prawo, a nastoletnie rodzicielstwo: o czym bardzo młodzi rodzice powinni wiedzieć

6/06/2016

Opieka i wychowanie  małego dziecka to wiele radości, ale także wyzwań.  Bardzo młodzi rodzice – ci, którzy nie ukończyli 18 roku życia – oprócz spraw związanych z ułożeniem nowego porządku dnia, pogodzenia opieki nad dzieckiem i swoim młodym życiem, muszą pamiętać o uregulowaniach prawnych dotyczących ich roli w życiu dziecka.
Poniżej przygotowaliśmy informacje, które przydadzą się każdemu nastoletniemu rodzicowi.

Władza rodzicielska

Władza rodzicielska według polskiego prawa przysługiwać może jedynie osobom w pełni zdolnym do czynności prawnych czyli takim, które ukończyły lat 18 i nie są całkowicie lub częściowo ubezwłasnowolnione. Kobieta, która nie ukończyła 18 roku życia wg polskiego prawa jako osoba niepełnoletnia sama znajduje się pod władzą rodzicielską rodziców/opiekunów prawnych.  Dlatego też do czasu osiągnięcia pełnoletniości przez niepełnoletnią matkę, opiekę rodzicielską nad dzieckiem sprawować będzie opiekun prawny wyznaczony przez sąd opiekuńczy. Mogą to być dziadkowie dziecka lub inna osoba wskazana przez sąd. Aby sąd mógł zdecydować, kto zostanie rodziną zastępczą i prawnym opiekunem dziecka należy złożyć do sądu rejonowego, wydział rodzinny i nieletnich wniosek o ustanowienie opiekuna prawnego dla dziecka. Wniosek należy złożyć do sądu właściwego dla miejsca pobytu dziecka, listę sądów można znaleźć tutaj.  Wniosek taki mogą złożyć rodzice nastoletniej matki, inne osoby pełnoletnie spokrewnione z dzieckiem. Może również złożyć wniosek instytucja, która posiada informacje o nieuregulowanej sytuacji dziecka.

Procedura ta jest konieczna, aby uregulować prawną sytuację dziecka. Przyznanie władzy rodzicielskiej dziadkom dziecka lub innemu opiekunowi prawnemu oznacza, że osoba ta jest odpowiedzialna w świetle prawa za wychowanie dziecka. Władza rodzicielska to prawa i obowiązki, jakie ma względem osoby małoletniej opiekun prawny, związane z wychowaniem, pieczą nad jego majątkiem, a także z przedstawicielstwem ustawowym. Zgodnie z nowelizacja kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która weszła w życie 2009 r. niepełnoletni rodzice mają prawo uczestniczyć w sprawowaniu bieżącej pieczy nad osobą dziecka i w jego wychowaniu (chyba że sąd opiekuńczy ze względu na dobro dziecka postanowi inaczej). Oznacza to, że nastoletnia mama czy tata – z punktu widzenia prawa – nie może samodzielnie reprezentować dziecka: wszystkie decyzje dotyczące: opieki, zdrowia, edukacji dziecka podejmuje opiekun prawny dziecka. Dobrze byłoby jednak, aby nastoletni rodzic mógł w miarę możliwości uczestniczyć w podejmowaniu decyzji i  w sprawowaniu bieżącej opieki nad dzieckiem.

Sąd wyznaczając opiekuna prawnego dziecka zabezpiecza sytuację dziecka – najczęściej nastoletni rodzice nie są wstanie samodzielnie zapewnić bytu dziecku i sobie.

Przed ukończeniem osiemnastu lat dziewczyna może uzyskać pełnoletniość w świetle prawa poprzez zawarcie małżeństwa, co pozwoli na to, by to nastoletnia mama uzyskała władzę rodzicielska i była prawnym opiekunem dziecka.  Z ważnych powodów sąd opiekuńczy może zezwolić na zawarcie małżeństwa kobiecie, która ukończyła lat szesnaście, a z okoliczności wynika, że zawarcie małżeństwa będzie zgodne z dobrem założonej rodziny. Wydając zgodę sąd bierze pod uwagę dojrzałość nieletniej do współżycia małżeńskiego, cechy osobiste, posiadanie środków niezbędnych do utrzymania rodziny oraz przygotowanie do zawodu. Mężczyźni mogą zawrzeć związek małżeński dopiero po ukończeniu lat 18.

Ustalenie ojcostwa

Kolejną kwestią jest ustalenie ojcostwa dziecka. W przypadku, gdy ojcem dziecka jest mężczyzna, który ukończył osiemnaście lat, lecz nie zawarł związku małżeńskiego z matką dziecka nie nabywa on władzy rodzicielskiej. Oznacza to, że aby pełnoletni ojciec mógł nabyć władzę rodzicielską nad dzieckiem musi złożyć oświadczenie o uznaniu dziecka przed Kierownikiem Urzędu Stanu Cywilnego lub sądownie ustalić ojcostwo.

Jeżeli biologicznym ojcem dziecka jest mężczyzna, który nie ukończył 18 roku życia w świetle prawa jest osobą obcą dla dziecka. Jednakże od 13 czerwca 2009 r. mężczyzna i kobieta, którzy ukończyli lat 16 i nie istnieją podstawy do ich całkowitego ubezwłasnowolnienia mogą wyłącznie przed sądem rejonowym, wydział rodzinny i nieletnich złożyć oświadczenie o uznaniu dziecka. Wprowadzenie tego przepisu powoduje, że każde z rodziców dziecka, po ukończeniu szesnastu lat, mimo ograniczonej zdolności do czynności prawnych, uzyskało zdolność procesową do żądania ustalenia przez sąd ojcostwa ( art. 453 1 k.p.c.). Szesnastoletnia matka lub szesnastoletni ojciec może więc samodzielnie wnieść pozew o ustalenie ojcostwa.
Uznanie dziecka lub też ustalenie sądowe rodzicielstwa nie powoduje automatycznie nabycia władzy rodzicielskiej, która przysługiwać może jedynie osobom mającym pełną zdolność do czynności prawnej czyli tym które ukończyły lat 18 i nie są całkowicie lub częściowo ubezwłasnowolnione. To ustalenie jest jedynie potwierdzeniem genetycznej więzi z dzieckiem. Nadal konieczne jest zapewnienie opieki prawnej dziecku.

Od opiekunów prawnych dziecka będzie zależało jakie relacje z dzieckiem będą mieli jego niepełnoletni rodzice. Przede wszystkim należy tu uwzględnić dobro dziecka i prawo do kontaktów z biologicznymi rodzicami.

Do uznania dziecka przez ojca potrzebna jest zgoda matki lub jeśli jest ona niepełnoletnia zgoda prawnego przedstawiciela dziecka. Matka lub opiekun prawny może wyrazić zgodę w ciągu 3 miesięcy od daty oświadczenia ojca. Jeżeli wyżej wzmiankowane osoby nie zgadzają się na uznanie dziecka, biologiczny ojciec musi dochodzić sądowego ustalenia ojcostwa. Uznanie jest dobrowolnym oświadczeniem mężczyzny, że jest ojcem dziecka. Uznać można jedynie takie dziecko, którego ojcostwo nie zostało jeszcze ustalone. Można tego dokonać przed urodzeniem dziecka jak i po. Mężczyzna, który uznał ojcostwo, może wytoczyć powództwo o ustalenie bezskuteczności uznania w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się, że nie jest biologicznym ojcem dziecka. Uznanie ojcostwa nie może nastąpić, jeżeli toczy się sprawa o ustalenie ojcostwa.

Jeśli mężczyzna nie chce uznać dobrowolnie dziecka, matka lub opiekun prawny nie zgadza się na uznanie można dążyć droga sądową przez sądem rodzinnym i nieletnich do ustalenia ojcostwa. Złożenie wniosku jest wolne od opłat. Ustalenia ojcostwa może żądać matka, domniemany ojciec, dziecko, gdy osiągnie pełnoletniość lub prokurator. Gdy matka jest niepełnoletnia poniżej 16 roku życia wniosek składa za nią jej prawny opiekun. O ustalenie ojcostwa nie można wnosić przed urodzeniem się dziecka, można natomiast dążyć do ustalenia ojcostwa nawet po śmierci dziecka. Sąd w czasie procesu przyjmuje, że domniemanym ojcem jest mężczyzna, który co najmniej raz współżył z matką w okresie koncepcyjnym (między trzechsetnym, a sto osiemdziesiątym pierwszym dniem przed urodzeniem dziecka).

Sąd ustalając ojcostwo może, lecz nie musi, przyznać władzę rodzicielską ojcu dziecka oraz nadać dziecku nazwisko ojca. Kierując się dobrem dziecka sąd w wyroku ustalającym pochodzenie dziecka może orzec o zawieszeniu, ograniczeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej ojca. W sytuacji, gdy pełnoletni ojciec uzna dziecko lub sąd przyzna mu władzę rodzicielską nad dzieckiem, będzie on jedynym prawnym opiekunem dziecka, aż do osiągnięcia przez matkę pełnoletniości. Oznacza to, że wyłącznie ojciec decyduje o wszystkich sprawach dotyczących dziecka: miejscu zamieszkania, zdrowiu, edukacji, wyjazdach itp.

Alimenty

Ustalenie i uznanie ojcostwa wiąże się ze świadczeniami alimentacyjnymi na rzecz dziecka. Jeżeli ojcostwo mężczyzny, który nie jest mężem matki, nie zostało ustalone, roszczeń majątkowych związanych z ojcostwem można dochodzić tylko jednocześnie z dochodzeniem ustalenia ojcostwa.
Matka lub opiekun prawny dziecka od ojca dziecka może dochodzić świadczeń alimentacyjnych  dwojakiego rodzaju:

  • dla dziecka o bieżące alimenty;
  • dla matki na pokrycie wydatków związanych z ciążą, porodem oraz kosztami utrzymania dziecka przez 3 miesiące od czasu porodu. Jeśli zły stan zdrowia dziecka, lub matki uniemożliwia podjęcia zatrudnienia matka może żądać od ojca udziału w kosztach utrzymania dziecka przez okres dłuższy niż trzy miesiące.

Matka mająca władzę rodzicielską  lub opiekun prawny dziecka może wystąpić o ustalenie alimentów do właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka sądu rejonowego, wydział rodzinny i nieletnich.  O ustalenie wydatków związanych z ciążą należy wystąpić w przeciągu trzech lat od daty porodu.

Autor: Magdalena Molosa, Justyna Podlewska