udział dziecka w postępowaniu cywilnym

Dziecko może być stroną w procesie cywilnym, np. w sprawie o nabycie spadku. Może także zdarzyć się, że dziecko nie ma formalnie statusu strony/uczestnika postępowania, ale postępowanie go dotyczy. Zdarza się tak w sprawach rodzinnych, np. o ograniczenie władzy rodzicielskiej. W postępowaniu cywilnym rzadko dochodzi o bezpośredniego kontaktu dziecka z sądem. Najczęściej sytuacja małoletniego ustalana jest przez organy działające na zlecenie sądu, tj. kuratorów i biegłych sądowych.

Reprezentacja dziecka w postępowaniu cywilnym

Prawo do reprezentacji dziecka przysługuje obojgu rodzicom (o ile przysługuje im władza rodzicielska, art. 98 krio). Jednakże w niektórych wypadkach to nie rodzic jest reprezentantem dziecka w procesie:
– przy dokonywaniu czynności prawnych między dziećmi pozostającymi pod władzą rodzicielską oraz przy czynnościach prawnych między dzieckiem a jednym z rodziców lub jego małżonkiem dziecko reprezentowane jest przez kuratora procesowego (art. 98 i art. 99 krio)
– w przypadku umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej jego wychowania i reprezentowania w sprawach pieczy, a w szczególności w dochodzeniu alimentów, należą do np. rodziny zastępczej. Sąd opiekuńczy może także zwiększyć lub zmniejszyć uprawnienia opiekuna zastępczego (art. 1121 krio).

Osoba reprezentująca dziecko może wykonywać prawa procesowe dziecka samodzielnie lub poprzez pełnomocnika. Uprawnieniami procesowymi dziecka są np. składanie wniosków dowodowych, zaskarżanie orzeczeń wydanych w postępowaniu. Ważne, aby osoby reprezentujące dziecko pamiętały o tym, że powinny działać dla dobra dziecka, a nie w celu realizacji swoich własnych interesów.

 

Prawa dziecka

Prawa dziecka zależą m.in. od jego wieku i od rodzaju postępowania. W niektórych postępowaniach przysługiwać im będzie prawo do składania wniosków dowodowych czy składania środków zaskarżenia (apelacja, zażalenie). Uprawnienia te wykonywane są przez osoby reprezentujące dziecko w postępowaniu.

Szczególnym uprawnieniem dziecka jest prawo do wysłuchania go w toczącym się postępowaniu, czyli umożliwienie mu wypowiedzenia swojej opinii w sprawie.

 

Czynności z udziałem dziecka

Dziecko może w postępowaniu cywilnym uczestniczyć w różnych czynnościach. Należą do nich:
• Wysłuchanie. Jest to forma uzyskania przez sędziego opinii dziecka o sprawie, która go dotyczy. Wysłuchanie odbywa się poza salą posiedzeń (art. 2161 i art. 576 kpc), a z czynności sporządza się notatkę (§ 154 pkt 2. regulaminu urzędowania sądów powszechnych). W niektórych przypadkach podkreśla się obowiązek wysłuchania dziecka przez sąd. Dzieje się tak np. w sprawie o zmianę nazwiska, o przysposobienie.

• Przesłuchanie. Może ono mieć miejsce, gdy dziecko jest świadkiem zdarzeń, wie coś istotnego o sprawie, której dotyczy postępowanie. W takim wypadku dziecko jest przesłuchiwane na sali rozpraw. Istnieją pewne ograniczenia dotyczące przesłuchiwania małoletnich świadków. W sprawach małżeńskich nie można przesłuchiwać dzieci stron, dopóki nie ukończą 17 lat, natomiast w odniesieniu do pozostałych małoletnich świadków dopuszczalne jest ich przesłuchanie dopiero po ukończeniu 13 lat (art. 430 kpc)

• Badanie przez biegłego. W wypadkach wymagających wiadomości specjalnych sąd może wezwać jednego lub kilku biegłych w celu zasięgnięcia ich opinii. Dziecko może być zatem przebadane np. przez psychologa, psychiatrę. Szczególnym rodzajem badania przez biegłego jest badanie w opiniodawczym zespole sądowych specjalistów.

• Wywiad środowiskowy. Prowadzony jest on przez kuratora sądowego w celu uzyskania jak najpełniejszej informacji dotyczącej danej rodziny, a zwłaszcza o warunkach jej życia, sytuacji dzieci.

 

Rekomendacje dotyczące udziału dziecka w postępowaniu cywilnym

 

Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę stworzyła rekomendacje dotyczące wysłuchania dziecka do zastosowania przez sędziów prowadzących tego rodzaju czynności –  Jak zorganizować wysłuchanie dziecka w trybie art. 216 ze zn.1 i 576§2 kpc Wskazówki dotyczące optymalnej organizacji wysłuchania dziecka. Sygnalizują w jaki sposób przygotować oraz przeprowadzić czynność wysłuchania (pobierz pdf, 289 KB)

Inne artykuły na temat: udział dziecka w postępowaniu cywilnym

Aspekty prawne wysłuchania dziecka w postępowaniu cywilnym, Jerzy Słyk – Vol. 14 Nr 4 Wysłuchanie dziecka w postępowaniu cywilnym

Opracowanie poświęcone jest instytucji wysłuchania dziecka w postępowaniu cywilnym. Autor analizuje ten instrument prawny w perspektywie różnych form udziału dziecka w postępowaniu sądowym. Dokonuje przeglądu unormowań prawa międzynarodowego oraz Konstytucji RP. Główna część opracowania dotyczy przepisów Kodeksu postępowania cywilnego normujących […]

więcej

Bo sąd jest taki ważny – doświadczenia dzieci uczestniczących w czynności wysłuchania. Raport z badania jakościowego, Agnieszka Bąk – Vol. 14 Nr 4 Wysłuchanie dziecka w postępowaniu cywilnym

W artykule zaprezentowano wyniki przeprowadzonego w 2015 r. badania jakościowego dotyczącego doświadczeń i opinii dzieci na temat czynności wysłuchania przez sąd. Wysłuchanie stanowi szczególną czynność, która ma służyć temu, aby sąd zapoznał się ze stanowiskiem dziecka i podejmując decyzję wziął […]

więcej

Udział dzieci w postępowaniu o ograniczenie władzy rodzicielskiej – raport z badań aktowych, Olga Trocha – Vol. 14 Nr 4 Wysłuchanie dziecka w postępowaniu cywilnym

W artykule przedstawiono wyniki badań aktowych dotyczących udziału małoletnich w postępowaniu o ograniczenie władzy rodzicielskiej. Badania zostały przeprowadzone przez Fundację Dzieci Niczyje w 2015 i 2016 r. w czterech wybranych sądach rejonowych . Ich celem było zbadanie, jak w tego […]

więcej

Wysłuchanie dziecka w postępowaniu cywilnym – perspektywa psychologiczna, Alicja Budzyńska – Vol. 14 Nr 4 Wysłuchanie dziecka w postępowaniu cywilnym

Z psychologicznej perspektywy wysłuchanie jest szczególną formą interakcji między dorosłym a dzieckiem. Jest trudną rozmową zarówno dla sędziego, jak i małoletniego. Wysłuchanie wymaga od sędziego wiedzy psychologicznej niezbędnej do nawiązywania kontaktu i prowadzenia rozmowy z dzieckiem znajdującym się w trudnej, […]

więcej