udział dziecka w postępowaniu karnym

W postępowaniu karnym dziecko może występować w charakterze świadka lub pokrzywdzonego. Status świadka przysługuje małoletniemu wtedy, gdy wie ono coś istotnego o przestępstwie, którego dotyczy postępowanie. Natomiast status pokrzywdzonego wiąże się z tym, że przestępstwo popełniono na szkodę małoletniego. Właśnie ten szczególny status, który przysługuje dziecku w postępowaniu, będzie wpływał na przysługujące mu prawa i obowiązki.

Reprezentacja dziecka w postępowaniu karnym

Dziecko nie może samodzielnie wykonywać swoich praw w postępowaniu karnym. Zwykle wykonuje je przedstawiciel ustawowy lub osoba, pod której stałą pieczą małoletni pozostaje (art. 51 § 2 KPK). Przedstawicielami ustawowymi dziecka są rodzice, którzy sprawują nad nim władzę rodzicielską. Przedstawicielem takim może być także opiekun prawny dziecka ustanawiany, gdy rodzice nie żyją lub gdy nie przysługuje im władza rodzicielska.

W odniesieniu do dzieci, które są pokrzywdzone przestępstwem, w postępowaniu może się pojawić także inna osoba reprezentująca dziecko. Dzieje się tak w sytuacji, gdy jeden z rodziców jest osobą podejrzewaną o popełnienie przestępstwa na szkodę dziecka. Uznaje się wówczas, że drugi rodzic nie może wykonywać praw pokrzywdzonego dziecka w postępowaniu karnym. Jego miejsce zajmuje kurator procesowy.

Kurator procesowy to osoba wyznaczona przez sąd opiekuńczy w celu reprezentacji dziecka pokrzywdzonego przestępstwem w postępowaniu karnym. Wykonuje on wszystkie uprawnienia dziecka w postępowaniu. W praktyce na kuratorów dla dzieci powoływani są adwokaci, radcowie prawni, kuratorzy zawodowi, ew. członkowie dalszej rodziny czy profesjonaliści pracujący z dzieckiem (np. psycholog).

Niezależnie od tego, kto reprezentuje dziecko w postępowaniu karnym, uprawnienia tej osoby będą zależały od statusu dziecka w postępowaniu. Uprawnień tych będzie znacznie więcej, gdy dziecko jest stroną postępowania (pokrzywdzonym w postępowaniu przygotowawczym, oskarżycielem posiłkowym w postępowaniu przed sądem). W takiej sytuacji osoba reprezentująca dziecko może np. składać wnioski dowodowe, środki zaskarżenia (apelacja, zażalenie), złożyć oświadczenie o występowaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego. Może także dokonywać wglądu w akta postępowania karnego (art. 156 kpk).

Jeśli zaś małoletni ma status świadka w postępowaniu, osoba reprezentująca ma zdecydowanie mniej uprawnień. Są one wówczas związane z udziałem dziecka w przesłuchaniu (np. prawo do przesłuchania w ochronnych warunkach).

Prawa dziecka w postępowaniu karnym

Zakres uprawnień, które przysługują dziecku w postępowaniu karnym, różni się w zależności od tego, czy dziecko jest pokrzywdzone przestępstwem czy też ma status świadka. Jeśli dziecko jest pokrzywdzone przestępstwem, ma szereg uprawnień procesowych (które zostały wymienione powyżej). Małoletni nie realizuje tych praw samodzielnie. Czynią to w jego imieniu rodzice albo kurator procesowy.

Zdarza się jednak, ze dziecko wykonuje samodzielnie niektóre uprawnienia. Związane są one z jego osobistym udziałem w przesłuchaniu. W niektórych przypadkach przysługuje bowiem małoletniemu prawo do odmowy składania zeznań (art. 182 kpk) oraz prawo do odmowy udzielenia odpowiedzi na pytanie (art. 183 kpk).

Natomiast dziecko, które ma w postępowaniu status świadka ma niewiele uprawnień procesowych. Są one związane z jego udziałem w przesłuchaniu i są zależne od różnych czynników takich jak wiek dziecka, rodzaj przestępstwa oraz relacje z podejrzanym/oskarżonym. Do praw tych należą prawo do odmowy składania zeznań, do udzielenia odpowiedzi na pytanie, prawo do ochronnego przesłuchania.

Przesłuchanie dziecka w postępowaniu karnym

Sposób przesłuchania dziecka w postępowaniu karnym zależy od: wieku dziecka , statusu, który mu przysługuje (pokrzywdzonego/świadka) oraz od charakteru popełnionego przestępstwa.

Pokrzywdzeni małoletni są przesłuchiwani w tzw. trybie „ochronnym” jeśli:

  • są pokrzywdzeni przestępstwem z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej lub przestępstwem przeciwko wolności, rodzinie i opiece lub przeciwko wolności seksualnej
  • nie ukończyli 15 lat lub
  • ukończyli 15 lat, wówczas gdy zachodzi uzasadniona obawa, że przesłuchanie w innych warunkach mogłoby wywrzeć negatywny wpływ na ich stan psychiczny.

Małoletni świadkowie podlegają temu trybowi przesłuchania jeśli:

  • byli świadkami przestępstwa z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej lub przestępstwa przeciwko rodzinie i opiece lub przeciwko wolności seksualnej określone
  • nie ukończyli 15 lat.

Szczególne warunki „ochronnego” przesłuchania zostały określone zostały w art. 185a, 185b i 185d kpk. Polegają one na:

  • przeprowadzeniu przesłuchania tylko jeden raz (za pewnymi wyjątkami);
  • przeprowadzeniu przesłuchania przez sąd;
  • obligatoryjnym udziale biegłego psychologa w przesłuchaniu;
  • możliwości udziału w przesłuchaniu obrońcy podejrzanego/oskarżonego (bez możliwości udziału sprawcy w przesłuchaniu)
  • obligatoryjnym nagraniu przebiegu przesłuchania za pomocą urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk (art. 147 § 2a kpk)
  • obligatoryjnym dokonaniu przesłuchania w tzw. „przyjaznym pokoju przesłuchań” w siedzi­bie sądu lub poza nią (art. 185d kpk oraz Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 2013 roku w sprawie sposobu przy­gotowania przesłuchania przeprowadzonego w trybie określonym w art. 185a–185c kpk).

W odniesieniu do małoletnich świadków, którzy ukończyli 15 lat przewidziano szczególną ochronę, która ma zastosowanie w sprawach o przestępstwa z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej lub przestępstwa przeciwko rodzinie i opiece lub przeciwko wolności seksualnej. W takich przypadkach małoletniego świadka, przesłuchuje się przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie tej czynności na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku (art. 185b § 2 i art. 177 § 1a kpk). Warunkiem zastosowania tej ochrony jest jednak istnienie obawy, że bezpośrednia obecność oskarżonego przy przesłuchaniu mogłaby oddziaływać krępująco na jego zeznania lub wywierać negatywny wpływ na jego stan psychiczny.

Dzieci niepodlegające ww. ochronie składają zeznania w zwykłym trybie – przesłuchiwane są na sali sądowej bądź w gabinecie prokuratura/policjanta. Przesłuchanie zwykle nie jest nagrywane, nie odbywa się w przyjaznym pomieszczeniu oraz może być powtórzone. Polskie prawo przewiduje jednak w takich sytuacjach pewne możliwości ochrony dziecka. Są nimi np. możliwość powołania do tej czynności biegłego psychologa (art. 192 §  2 kpk), a podczas rozprawy – żądanie przesłuchania małoletniego pod nieobecność oskarżonego (art. 390 §  2 kpk).

Przyjazny Pokój Przesłuchań Dzieci

Przesłuchanie dziecka prowadzone w trybie art. 185a albo 185b kpk przeprowadzane jest w odpowiednio przystosowanym do tego celu miejscu („przyjazny pokój przesłuchań dzieci”). Miejsce to powinno składać się z pokoju przesłuchań, pokoju technicznego, poczekalni i toalety. Pokój przesłuchań powinien m.in. być utrzymanych w jasnych, stonowanych barwach, posiadać meble dostosowane dla dzieci starszych i młodszych oraz urządzenia techniczne umożliwiające nagranie przesłuchania. Pokój techniczny, w którym przebywają pozostali uczestnicy przesłuchania wyposaża się w urządzenia pozwalające na obserwację przebiegu przesłuchania oraz komunikację z sędzią i biegłym psychologiem.

W Polsce znajduje się ok. 300 miejsc przesłuchań dzieci a  105 z nich posiada certyfikat Ministerstwa Sprawiedliwości i Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę (dawniej Fundacja Dzieci Niczyje). Podmioty te od 2008 roku wspólnie weryfikują miejsca przesłuchań dzieci pod kątem gwarancji wysokich standardów ich wyposażenia oraz funkcjonowania.

 

Rekomendacje dotyczące udziału dziecka w postępowaniu karnym

W celu zwiększenia ochrony dzieci oraz ujednolicenia jej stosowania Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę opracowała we współpracy z Ministerstwem Sprawiedliwości, Stowarzyszeniem Sędziów Polskich „Iustitia” oraz Polskim Towarzystwem Psychologicznym rekomendacje dot. wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dziecku w postępowaniu karnym tj.:

Jak prowadzić przesłuchanie dziecka. Metodyka przesłuchania małoletniego świadka

Metodyka prezentuje ramową strategię prowadzenia przesłuchania małoletniego świadka przez sędziów i prokuratorów. Pomaga ustrukturyzować przebieg przesłuchania. Jednocześnie pozwala na prowadzenie go w indywidualnym stylu przesłuchującego, z uwzględnieniem podmiotowości przesłuchiwanego dziecka.

Jak zorganizować przesłuchanie dziecka w trybie art. 185a i 185b kpk
Wskazówki dotyczące optymalnej organizacji przesłuchania dziecka. Sygnalizują w jaki sposób przygotować oraz przeprowadzić czynność procesową aby zminimalizować stres dziecka oraz zgromadzić wartościowy materiał dowodowy.

Jak zorganizować i wyposażyć Przyjazny Pokój Przesłuchań Dzieci
Pomocne źródło informacji na temat problematyki tworzenia przyjaznych miejsc przesłuchań dzieci. Rekomendacje gwarantują, że stworzone na ich podstawie miejsca spełniać będą najwyższe standardy.

Będę świadkiem. Poradnik dla nastolatków uczestniczących w procedurach karnych
Materiały edukacyjne dla nastolatków uczestniczących w procedurach karnych.

Twoje dziecko będzie świadkiem. Poradnik dla rodziców dzieci składających zeznania w procedurach karnych
Materiały edukacyjne dla rodziców dzieci, które składają zeznania w procedurach karnych.

 

Inne artykuły na temat: udział dziecka w postępowaniu karnym

Dziecko – świadek szczególnej troski (IV etap)

5 października 2015 r. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę (wtedy Fundacja Dzieci Niczyje) wraz z Ministerstwem Sprawiedliwości  zainaugurowała IV etap ogólnopolskiej kampanii „Dziecko – świadek szczególnej troski”. Tegoroczna edycja kampanii obyła się pod hasłem „Przesłuchanie dziecka to sztuka”. Akcja ma na celu uwrażliwianie przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości na problematykę przesłuchania dziecka, jako czynności szczególnej i wymagającej odpowiednich umiejętności.

więcej

Zakaz stosowania kar cielesnych

(stan prawny na dzień 08.02.2017r.) Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) Art. 961 Osobom wykonującym władzę rodzicielską oraz sprawującym opiekę lub pieczę nad małoletnim zakazuje […]

więcej